Syndaaflausn prófessorsins
Undanfarið hefur mikil umræða skapast um höfundarétt, akademísk vinnubrögð og trúverðuleika Háskóla Íslands í tengslum við nýfallin dóm Hæstaréttar á hendur prófessor Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni. Skiptar skoðanir eru um dóminn og aðgerðaleysi rektors HÍ og er málið allt hið furðulegasta. Umræðan litast mjög af persónu Hannesar Hólmsteins og margir samkennarar hans og fræðimenn við HÍ gripu tækifærið og fóru fram á brottrekstur Hannesar eða að minnsta kosti áminningu, enda ekki bara kjörið tækifæri til að draga Hannes niður í svaðið, heldur mjög svo réttmæt og eðlileg krafa frá fræðasamfélaginu.
Hannes Hólmsteinn hefur verið mjög umdeildur innan háskólasamfélagsins allar götur síðan hann var skipaður lektor við félagsvísindadeild HÍ af menntamálaráðherra Birgi Ísleifi Gunnarssyni. Skipun ráðherra olli gríðarlegri óánægju innan Háskólans, fyrst og fremst vegna þess að deildin taldi aðra hæfari í stöðu lektors og taldi Hannes aðeins uppfylla hluta skilyrðanna. Nýleg dæmi eru um að ráðherra virði að vettugi tillögur fagnefnda, svo að maður hlýtur að spyrja sig um tilgang slíkra nefnda ef ekki er farið eftir fræðilegum ályktunum og hæfnismati þeirra. En burt séð frá því efast fæstir um færni og gáfur Hannesar sem stjórnmálafræðings, en þátttaka hans í stjórnmálum í gegnum tíðina og plastbláar hægri-skoðanir hans, sem hann flassar enn óspart á ljósvakanum og víðar, gera það að verkum að margir hafa sett spurningamerki við hæfni hans sem fræðimanns við merkustu menntastofnun landsins.
Dómurinn
Auður Sveinsdóttir, ekkja Halldórs Laxness, stefndi Hannesi fyrir Hæstarétti fyrir 120 afmörkuð tilvik þar sem hann hefði brotið gegn höfundaréttarlögum við meðferð texta og tilvísana. Alvarleiki málsins og grófur stuldurinn sést glögglega á þeim köflum sem tilteknir eru í stefnunni. Hæstiréttur taldi að í u.þ.b. tveimur þriðju tilvika sem Auður hafði afmarkað sé Hannes brotlegur gegn höfundaréttarlögum með fébótaskyldum hætti, líkt og segir í dómi. Hannes var dæmdur til að greiða Auði eina og hálfa milljón fyrir að gera texta Halldórs Laxness að sínum eigin án leyfis né nokkurra tilvísana í höfund, auk umtalsverðs málskostnaðar. Samkvæmt dómsúrskurði barst ákæran þó of seint til að Hannes yrði dæmdur til frekari refsinga.
Sumir segja þó ýmislegt sem dóminn varðar orki tvímælis, aðallega vegna þess hversu fordæmisgefandi dómurinn er fyrir fræðimenn og aðra um hvernig haga skuli texta sínum og sumir spyrja sig hvort það sé hlutverk Hæstaréttar að setja slík viðmið.
Helga Kress skrifaði skýrslu um meðferð texta og tilvísana í bók Hannesar, Halldór, árið 2004. Bent var á í Lesbók Morgunblaðsins fyrir nokkru að hún hafði tekið eftir kunnuglegum klausum í bók Hannesar og seinna áttað sig á að þar voru um að ræða óbreytt orð hennar án nokkurra tilvísina. Hún ákvað að rýna betur í textann og taldi upp um fjórtán rithöfunda og fræðimenn sem eiga heilu málsgreinarnar í bók Hannesar.
Syndaaflausnin
Háværar raddir úr háskólasamfélaginu kröfðust uppsagnar prófessorsins, að hann yrði sviptur prófessorsstöðu eða honum að minnsta kosti veitt áminning. Hannes fékk þó hvorki uppsagnarbréf né áminningu og situr því enn sem fastast sem prófessor við HÍ.
Það sem kemur einna mest á óvart er afstaða rektors og hversu ósjálfstæður hann virðist vera. Rektor telur sig ekki geta ávítt Hannes vegna þess hversu þröngur lagarammi gildi um háskólann, eins og segir í bréfi til Hannesar. Það er mikið áhyggjuefni ef Háskólinn hefur engin úrræði til að refsa starfsmönnum sínum fyrir afglöp í starfi eða á opinberum vettvangi. Ef Háskóli Íslands ætlar sér virkilega að verða í röð bestu háskóla í heimi, verður að vera meira svigrúm fyrir rektor til að grípa til aðgerða og gilda þurfa mun skýrari reglur fyrir Háskólann í tilvikum sem þessum, hvort sem þær eru skráðar eða óskráðar.
Þó telur rektor í bréfi sínu til Hannesar að hann hafi aðhafst ósæmileg vinnubrögð og rýrt orðspor háskólans. Að háskólinn þurfi að bíða eftir úrskurði dómstóla um hvort starfsmaður hafi tileinkað sér ósæmileg vinnubrögð er ótækt. Á háskólinn ekki að geta tekið eigin afstöðu og sett skýrar reglur um hvað séu óæskileg vinnubrögð? Eiga ekki að gilda sömu reglur um nemendur og fræðimenn, eða eiga hinir síðarnefndu rétt á aflausn synda sinna?
Það er gríðarlega alvarlegt mál að prófessor við stærsta háskóla landsins, sem gerir mjög strangar kröfur til nemenda sinna um vinnubrögð, komist upp með þvílík afglöp. Nú hef ég litla þekkingu á ítrustu kröfum til ritsmíða við háskólann en ég geri mér þó fyllilega grein fyrir því að sum hver þau vinnubrögð sem Hannes stundaði við fyrsta bindi ævisögu Halldórs Kiljan, yrðu vart liðin í menntaskóla, hvað þá háskóla.
Og sama þó Hannes hefði verið sýknaður af öllum ákæruliðum, hlýtur háskólinn að geta ávítt kennara sinn ef hann fer ekki eftir akademískum viðmiðum sem Háskólinn setur sér. Þó svo að bókin hafi ekki verið á vegum HÍ, verður háskóli eins og HÍ að gera þær kröfur til fræðimanna og hvað þá prófessora sinna að þeir stundi akademísk vinnubrögð í ritstörfum, þó þau séu utan veggja HÍ.
Umræðan
Það var ljóst frá upphafi að það hlakkaði í mörgum þegar málið kom upp á yfirborðið. En er það ekki nokkuð eðlilegt í ljósi framgöngu Hannesar í gegnum tíðina og vegna nýlegs dóms? Hlýtur tortryggni í garð slíks manns ekki að eiga fullkomlega rétt á sér?
Mjög sérstök var framganga menntamálaráðherra Þorgerðar Katrínar í Mannamáli Sigmundar Ernis þar sem hún tekur upp hanskann fyrir Hannes í einu og öllu og ver hann fram í rauðan dauðann. Kannski ekki við öðru að búast af vinkonu og flokksystur Hannesar? Þorgerður segir rektor hafa annast málið með hagsmuni háskólans og einstaklingsins Hannesar Hólmsteins í huga, það hefði ekki verið hægt að réttlæta áminningu á þessu stigi, maðurinn eigi sinn rétt. Er þetta ekki einkennileg afstaða mennta- og menningarmálaráðherra sem á að gæta hagsmuna háskólans? Eru hagsmunir háskólans best varðir með því að hunsa algjörlega þau vinnubrögð sem Hannes aðhafðist? Eiga hagsmunir Hannesar (að sleppa sem best frá borði) að vera ofar orðspori háskólans? Ég held að afstaða ráðherra sé einungis enn eitt dæmi um hvernig sjálfstæðismenn, hvort sem það er góðvinur Hannesar í Seðlabankanum eða lærisveinar hans í SUS, verja ætíð sinn mann út í eitt.
Ég spyr eins og Einar Már Guðmundsson rithöfundur hver afstaða Hannesar og vina sé eiginlega til einkaréttarins? Það er allavega næg ástæða til að véfengja það sem þeir hafa sagt um rétt og hagsmuni einstaklingsins til þessa.
Hjákátleg söfnun
Um það leyti sem Hannes var dæmdur til fjársekta fyrir ritstuld annars vegar og meiðyrði í garð Jóns Ólafssonar hins vegar skaust Friðbjörn Orri Ketilsson upp á sjónarsviðið og reyndi að gera Hannes að píslarvætti og fórnarlambi eineltis og ofsókna ýmissa aðila. Hann er talsmaður hjákátlegrar söfnunar til styrktar Hannesi sem ber heitið Styðjum Hannes. Í tilkynningunni söfnunarinnar segir: „Hann er bara venjulegur launamaður og hefur ekki mikil fjárráð til að mæta árásum þeirra sem vilja takmarka málfrelsi hans. [...] Nú síðast dæmdi Hæstiréttur Íslands hann til hárra fjárútgjalda fyrir að hafa skrifað bók sem hann mátti víst ekki skrifa.“ Þessi orð segja allt sem þarf og kóróna einungis fíflaskapinn sem birst hefur af og til í umræðunni.
Játningar prófessorsins
Hannes nagar sig sjálfsagt í handarbakið enda mjög ólíklegt að um einbeittan brotavilja eða hreinan og beinan ásetning sé ræða. Hannes bætti vinnubrögð sín í öðru og þriðja bindi ævisögunnar og hefur lofað því að endurútgefa umrætt fyrsta bindi. Hannes hefur unnið sér inn samúð þjóðarinnar og iðrast nú gjörða sinna. Hann talar um mannleg mistök og reifaði ógöngur sínar í viðtali við Kolbrúnu Bergþórsdóttur í 24 Stundum fyrir stuttu og virðist vera nokkurn veginn laus sinna mála út á við.
Eftir allt saman er því Hannes ekki einu sinni á skilorði hjá HÍ, frekar en hjá þjóðinni eftir iðrunartaktana á ljósvakanum, heldur fékk hann aflausn synda sinna hjá rektori HÍ. Og ekki er nóg með að hann fái algjöra syndaaflausn hjá rektori, heldur hafa ungir jakkafatastrákar ásamt Kjartani Gunnarssyni smalað saman nánast allri fjárhæðinni sem Hannes var dæmdur til að greiða. Það er því ljóst að Hannes sleppur betur en á horfðist úr þessum hremmingum sínum. Hann situr enn sem prófessor við HÍ og hefur það býsna maklegt og gott miðað við allt sem á undan er gengið. Samt reikna ég ekki með öðru en að þessi framganga hans verði aðhlátursefni háskólasamfélagsins enn um sinn og ætli það séu ekki nokkuð sanngjörn málalok fyrst ávíturnar urðu engar.
