Ekki í Verðandi - 5. tbl. 3. árg.

Syndaaflausn prófessorsins

Undanfarið hefur mikil umræða skapast um höfundarétt, akademísk vinnubrögð og trúverðuleika Háskóla Íslands í tengslum við nýfallin dóm Hæstaréttar á hendur prófessor Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni. Skiptar skoðanir eru um dóminn og aðgerðaleysi rektors HÍ og er málið allt hið furðulegasta. Umræðan litast mjög af persónu Hannesar Hólmsteins og margir samkennarar hans og fræðimenn við HÍ gripu tækifærið og fóru fram á brottrekstur Hannesar eða að minnsta kosti áminningu, enda ekki bara kjörið tækifæri til að draga Hannes niður í svaðið, heldur mjög svo réttmæt og eðlileg krafa frá fræðasamfélaginu. 

Hannes Hólmsteinn hefur verið mjög umdeildur innan háskólasamfélagsins allar götur síðan hann var skipaður lektor við félagsvísindadeild HÍ af menntamálaráðherra Birgi Ísleifi Gunnarssyni. Skipun ráðherra olli gríðarlegri óánægju innan Háskólans, fyrst og fremst vegna þess að deildin taldi aðra hæfari í stöðu lektors og taldi Hannes aðeins uppfylla hluta skilyrðanna. Nýleg dæmi eru um að ráðherra virði að vettugi tillögur fagnefnda, svo að maður hlýtur að spyrja sig um tilgang slíkra nefnda ef ekki er farið eftir fræðilegum ályktunum og hæfnismati þeirra. En burt séð frá því efast fæstir um færni og gáfur Hannesar sem stjórnmálafræðings, en þátttaka hans í stjórnmálum í gegnum tíðina og plastbláar hægri-skoðanir hans, sem hann flassar enn óspart á ljósvakanum og víðar, gera það að verkum að margir hafa sett spurningamerki við hæfni hans sem fræðimanns við merkustu menntastofnun landsins.

Dómurinn

Auður Sveinsdóttir, ekkja Halldórs Laxness, stefndi Hannesi fyrir Hæstarétti fyrir 120 afmörkuð tilvik þar sem hann hefði brotið gegn höfundaréttarlögum við meðferð texta og tilvísana. Alvarleiki málsins og grófur stuldurinn sést glögglega á þeim köflum sem tilteknir eru í stefnunni. Hæstiréttur taldi að í u.þ.b. tveimur þriðju tilvika sem Auður hafði afmarkað sé Hannes brotlegur gegn höfundaréttarlögum með fébótaskyldum hætti, líkt og segir í dómi. Hannes var dæmdur til að greiða Auði eina og hálfa milljón fyrir að gera texta Halldórs Laxness að sínum eigin án leyfis né nokkurra tilvísana í höfund, auk umtalsverðs málskostnaðar. Samkvæmt dómsúrskurði barst ákæran þó of seint til að Hannes yrði dæmdur til frekari refsinga.

Sumir segja þó ýmislegt sem dóminn varðar orki tvímælis, aðallega vegna þess hversu fordæmisgefandi dómurinn er fyrir fræðimenn og aðra um hvernig haga skuli texta sínum og sumir spyrja sig hvort það sé hlutverk Hæstaréttar að setja slík viðmið.

Helga Kress skrifaði skýrslu um meðferð texta og tilvísana í bók Hannesar, Halldór, árið 2004. Bent var á í Lesbók Morgunblaðsins fyrir nokkru að hún hafði tekið eftir kunnuglegum klausum í bók Hannesar og seinna áttað sig á að þar voru um að ræða óbreytt orð hennar án nokkurra tilvísina. Hún ákvað að rýna betur í textann og taldi upp um fjórtán rithöfunda og fræðimenn sem eiga heilu málsgreinarnar í bók Hannesar.

Syndaaflausnin

Háværar raddir úr háskólasamfélaginu kröfðust uppsagnar prófessorsins, að hann yrði sviptur prófessorsstöðu eða honum að minnsta kosti veitt áminning. Hannes fékk þó hvorki uppsagnarbréf né áminningu og situr því enn sem fastast sem prófessor við HÍ.

Það sem kemur einna mest á óvart er afstaða rektors og hversu ósjálfstæður hann virðist vera. Rektor telur sig ekki geta ávítt Hannes vegna þess hversu þröngur lagarammi gildi um háskólann, eins og segir í bréfi til Hannesar. Það er mikið áhyggjuefni ef Háskólinn hefur engin úrræði til að refsa starfsmönnum sínum fyrir afglöp í starfi eða á opinberum vettvangi. Ef Háskóli Íslands ætlar sér virkilega að verða í röð bestu háskóla í heimi, verður að vera meira svigrúm fyrir rektor til að grípa til aðgerða og gilda þurfa mun skýrari reglur fyrir Háskólann í tilvikum sem þessum, hvort sem þær eru skráðar eða óskráðar.

Þó telur rektor í bréfi sínu til Hannesar að hann hafi aðhafst ósæmileg vinnubrögð og rýrt orðspor háskólans. Að háskólinn þurfi að bíða eftir úrskurði dómstóla um hvort starfsmaður hafi tileinkað sér ósæmileg vinnubrögð er ótækt. Á háskólinn ekki að geta tekið eigin afstöðu og sett skýrar reglur um hvað séu óæskileg vinnubrögð? Eiga ekki að gilda sömu reglur um nemendur og fræðimenn, eða eiga hinir síðarnefndu rétt á aflausn synda sinna?

Það er gríðarlega alvarlegt mál að prófessor við stærsta háskóla landsins, sem gerir mjög strangar kröfur til nemenda sinna um vinnubrögð, komist upp með þvílík afglöp. Nú hef ég litla þekkingu á ítrustu kröfum til ritsmíða við háskólann en ég geri mér þó fyllilega grein fyrir því að sum hver þau vinnubrögð sem Hannes stundaði við fyrsta bindi ævisögu Halldórs Kiljan, yrðu vart liðin í menntaskóla, hvað þá háskóla. 

Og sama þó Hannes hefði verið sýknaður af öllum ákæruliðum, hlýtur háskólinn að geta ávítt kennara sinn ef hann fer ekki eftir akademískum viðmiðum sem Háskólinn setur sér. Þó svo að bókin hafi ekki verið á vegum HÍ, verður háskóli eins og HÍ að gera þær kröfur til fræðimanna og hvað þá prófessora sinna að þeir stundi akademísk vinnubrögð í ritstörfum, þó þau séu utan veggja HÍ. 

Umræðan

Það var ljóst frá upphafi að það hlakkaði í mörgum þegar málið kom upp á yfirborðið. En er það ekki nokkuð eðlilegt í ljósi framgöngu Hannesar í gegnum tíðina og vegna nýlegs dóms? Hlýtur tortryggni í garð slíks manns ekki að eiga fullkomlega rétt á sér?

Mjög sérstök var framganga menntamálaráðherra Þorgerðar Katrínar í Mannamáli Sigmundar Ernis þar sem hún tekur upp hanskann fyrir Hannes í einu og öllu og ver hann fram í rauðan dauðann. Kannski ekki við öðru að búast af vinkonu og flokksystur Hannesar? Þorgerður segir rektor hafa annast málið með hagsmuni háskólans og einstaklingsins Hannesar Hólmsteins í huga, það hefði ekki verið hægt að réttlæta áminningu á þessu stigi, maðurinn eigi sinn rétt. Er þetta ekki einkennileg afstaða mennta- og menningarmálaráðherra sem á að gæta hagsmuna háskólans? Eru hagsmunir háskólans best varðir með því að hunsa algjörlega þau vinnubrögð sem Hannes aðhafðist? Eiga hagsmunir Hannesar (að sleppa sem best frá borði) að vera ofar orðspori háskólans? Ég held að afstaða ráðherra sé einungis enn eitt dæmi um hvernig sjálfstæðismenn, hvort sem það er góðvinur Hannesar í Seðlabankanum eða lærisveinar hans í SUS, verja ætíð sinn mann út í eitt.

Ég spyr eins og Einar Már Guðmundsson rithöfundur hver afstaða Hannesar og vina sé eiginlega til einkaréttarins? Það er allavega næg ástæða til að véfengja það sem þeir hafa sagt um rétt og hagsmuni einstaklingsins til þessa.

Hjákátleg söfnun

Um það leyti sem Hannes var dæmdur til fjársekta fyrir ritstuld annars vegar og meiðyrði í garð Jóns Ólafssonar hins vegar skaust Friðbjörn Orri Ketilsson upp á sjónarsviðið og reyndi að gera Hannes að píslarvætti og fórnarlambi eineltis og ofsókna ýmissa aðila. Hann er talsmaður hjákátlegrar söfnunar til styrktar Hannesi sem ber heitið Styðjum Hannes. Í tilkynningunni söfnunarinnar segir: „Hann er bara venjulegur launamaður og hefur ekki mikil fjárráð til að mæta árásum þeirra sem vilja takmarka málfrelsi hans. [...] Nú síðast dæmdi Hæstiréttur Íslands hann til hárra fjárútgjalda fyrir að hafa skrifað bók sem hann mátti víst ekki skrifa.“ Þessi orð segja allt sem þarf og kóróna einungis fíflaskapinn sem birst hefur af og til í umræðunni.

Játningar prófessorsins

Hannes nagar sig sjálfsagt í handarbakið enda mjög ólíklegt að um einbeittan brotavilja eða hreinan og beinan ásetning sé ræða. Hannes bætti vinnubrögð sín í öðru og þriðja bindi ævisögunnar og hefur lofað því að endurútgefa umrætt fyrsta bindi. Hannes hefur unnið sér inn samúð þjóðarinnar og iðrast nú gjörða sinna. Hann talar um mannleg mistök og reifaði ógöngur sínar í viðtali við Kolbrúnu Bergþórsdóttur í 24 Stundum fyrir stuttu og virðist vera nokkurn veginn laus sinna mála út á við. 

Eftir allt saman er því Hannes ekki einu sinni á skilorði hjá HÍ, frekar en hjá þjóðinni eftir iðrunartaktana á ljósvakanum, heldur fékk hann aflausn synda sinna hjá rektori HÍ. Og ekki er nóg með að hann fái algjöra syndaaflausn hjá rektori, heldur hafa ungir jakkafatastrákar ásamt Kjartani Gunnarssyni smalað saman nánast allri fjárhæðinni sem Hannes var dæmdur til að greiða. Það er því ljóst að Hannes sleppur betur en á horfðist úr þessum hremmingum sínum. Hann situr enn sem prófessor við HÍ og hefur það býsna maklegt og gott miðað við allt sem á undan er gengið. Samt reikna ég ekki með öðru en að þessi framganga hans verði aðhlátursefni háskólasamfélagsins enn um sinn og ætli það séu ekki nokkuð sanngjörn málalok fyrst ávíturnar urðu engar.

Beneventum - vor 08'

Af öldungis aumlegum hringlandahætti í Hamrahlíðinni

Mikið er undursamlegt að rölta í austurátt, út ganginn, til hægri, inn aðra hurð og til vinstri og geta hent sér í sturtu. Tilhugsunin er unaðsleg. Ég held að hver og einn MH-ingur hafi beðið eftir því með von í hjarta síðan hann tipplaði um Hamrahlíðina á converse skóm á fyrsta skóladegi. Að hugsa sér að geta nú hoppað undir vatnssprænu og fundið sjálfan lífsvökvann seitla niður eftir okkur og hreinsað líkama og sálu. Þó svo að þrifnaðaraðstaða í stofnun sem þessari ætti að gefnu að vera algjörlega a priori, er líkt og himnarnir hafi opnast fyrir ofan okkur og hér sé á ferðinni guðsgjöf til okkar merku skítakitru. Vankanturinn er hins vegar sá að vatnið hefur hingað til verið svo ísjökulkalt að maður hröklast undan bununni með gæsahúð og skroppiðsaman typpið, beint í spjarirnar og út aftur.

Það er einhvernvegin svona sem þetta hefur verið undanfarin misseri. Svona hálf misheppnað allt saman. Nýbyggingin liggur einkar vel við höggi ef maður gerist smáskítlegur. Þar er vatnshani, voðalega nýmóðins, sem gefur frá sér ljósasjóv og neónliti, en á hinn bóginn annað hvort hlandvolgt vatn eða alls ekkert vatn. Einnig er líka lesstofa sem er jafn óaðlaðandi og skítakofarnir fyrir sunnan hús. Og svo er það hið nýja hátækni- háskólabókasafn okkar sem er í sjálfu sér hreint afbragð hvað glæsileik varðar, en það hefur hvorki anda né sálu eins og það gamla hafði. Ég sakna gömlu lesstofunnar þar sem saga MH var útbíjuð og rist á lesbekkina. Maður gat sofið þar tímunum saman, lesið allar heimsins bókmenntir eða numið hin djúpu fræðin. Ég sakna tóbaksreykinga við gamla norðurkjallarainnganginn og pulsusamkvæma á vorin, sem var þá sólarmegin við skólann en ekki í skugganum við vesturgaflinn.

Skaramúss kom nú eftir seinagang í heilt skólaár, skólastjórnarfulltrúinn er án skólavistar, listafélagið er í letikasti, þjóðháttafélagið vannvirðir vor goð og landvættir með þumbaragangi, skemmtiráð er með ranghugmyndir um hvað gaman sé, drauglatur tækjavörður kann (ekkert sem) varla á hljómblöndung, kallkerfiskauði í skíðaferðum um Alpafjöll, og meira að segja þessu Guðblessaða Beneventi hefur seinkað vegna misheppnaðra skríbenta sem virða ekki skilafresti. Við erum öll óttalegir haugar þessi góðu misserin.

Máske drita ég hér fúleggjum eins og einhvur forpokaður nöldurseggur eða þjáist ég af hinum margfræga þriðjaársleiða; á því kann ég aungvar deilur, en mér finnst eins og einhvur ólundans mistækisháttur hafi elt skólann síðan að framkvæmdafylleríinu lauk. En kannski er það bara aldarhátturinn? Hvur veit..

Þrátt fyrir hringlandahátti má þó tína eitthvað jákvætt til og þá helst ný skandinavísk IKEA-húsgögn stjórnarinnar sem beðið hefur verið eftir í ofvæni síðan á haustmánuðum. Nú fá engir hópar illt auga og orrustan um sætispláss því loks á enda.

Af tuskugörmum og tískuflíkum er það helst fréttnæmt að neónlitir og íþróttaskóbúnaður hafa tekið við af mórauðum ullarflíkunum og hippamussum.

Mikið hefur borið á bleikum áminningarsnifsum á skólalóðinni. Þar fara sumir kennarar hamförum og áminna nemendur fyrir skítlegt eðli, viðbjóð og “helstu lágmenningariðju síðustu alda” en nú er ekki einungis bannað, heldur stranglega bannað að skýla sér fyrir veðri og vindi uppvið skólann þegar sjúga skal stautinn. Nú er risavaxinn öskubakki til staðar niður við götu þar sem skítugir skuggaprinsar geta svalað ógeðslegum fýsnum sínum. Sumir hafa verið kallaðir uppá kontór og fengið tiltal, en aðrir hafa séð að sér.

Af dýrahaldi er þó kannske önnur saga því af fremur aumkunarverðri kanínurækt á Útgarði hefur tekið við fiskeldi að fransmannsháttu í Norðurkjallara. Og þó fiskabúrið geti dáleitt margan nemann og stíflað kjallaragættina í mestu ösinni, er tímanum langt í frá sólundað þó maður gjóti augunum í þá áttina, enda þar hvorki ýsa né ufsi heldur fiskdýr úr suðurhöfum að ég best viti.

Annars er kaffið alltaf jafn vont í matsölunni og Maraþarinn að vanda lokaður og allt gengur sinn vanagang í skólanum sem gat af sér the world famous Bjork and Sigurrós og hann Jakob Frímann Magnússon, óskabarn íslensku þjóðarinnar.

Verðandi - 4. tbl. 3. árg.

Nick Cave, biblíutengingar og drottnun orðsins

,,I don’t believe in an interventionist God / But I know, darling, that you do / But if I did I would kneel down and ask Him / Not to intervene when it came to you / Not to touch a hair on your head / To leave you as you are / And if He felt He had to direct you / Then direct you into my arms / Into my arms, O Lord / Into my arms, O Lord / Into my arms, O Lord / Into my arms´´ 

Fyrir rétt um ári, eftir að hafa gefið út tvöfalda meistarastykkið Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus, sagðist Nick Cave hafa þurft að vinda sér ofan í kjallarann og öskra. Hann kallaði saman þá Warren Ellis, Martyn P. Casey og Jim Sclavunos, meðlimi The Bad Seeds og úr varð Grinderman. Sólgleraugu, hormottur, bert niður á bringu, bílskúrsrokk á gráa fiðringnum og engrar-píku-blús. Þetta voru hrá þriggjahljóma riff, gredda og gítarrúnk. Og eftir einhvern ókristinilegasta síngúl síðari ára ,,No Pussy Blues’’ er Nick Cave and The Bad Seeds mættir aftur með sína 14. stúdíóplötu, Dig, Lazarus, Dig!!!

Dig Yourself

Á Dig, Lazarus, Dig!! eru dreggjar brjálæðislega bílskúrsrokksins af Grinderman og óhljóðameistarinn Warren Ellis fær að njóta sín áfram til hins ítrasta. Eins og Cave hafði íjað að í viðtölum er þessi plata í ætt við Grinderman-hljóminn. Gítarglamur, klattur og kúabjöllur, ískur og óhljóð og synthar slæðast með inn á milli. Gagnrýnendur hafa keppst við að dásama plötuna en segja þó mis gáfulega hluti. Það sem flestir samaeinast þó um er að platan sé frábær. Sumir segja að Cave hafi forðast ástarballöður og melankólíu og ,,Jesus on the Moon´´ sé eina lagið sem telja megi til ástarballaða. Lögin ,,Hold Onto Your Self´´ og ,,More News from Nowhere´´ hafa þó svipuð eliment. Í febrúar kom út smáskífa með titilaginu ,,Dig, Lazarus, Dig!!!´´ sem er kraftmikið og hresst lag með ákveðnum hittarabrag og platan býr yfir meiri blúsáhrifum en fyrri plötur. Samt sem áður er platan mjög rökrétt framhald af síðustu plötu; Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus.

Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus var tekin upp í Frakklandi og það var pródúserinn Nick Launay sem tók upp og hljóðblandaði líkt og á Nocturama og í tilviki Grinderman. Hann tók einnig upp Dig, Lazarus, Dig!!!. Hann vinnur mikið með Cave og félögum í hljóðblönduninni og markar hann einnig lok tímabils þegar Cave kom með fullbúin lög til Bad Seeds sem spiluðu svo nánast eftir blaðinu. Eftir Nocturama segir Cave að hann hafi byrjað að koma með grunnhugmyndir og hljóma og lét svo The Bad Seeds, sem virðast geta spilað nánast hvað sem er á ótrúlegan hátt, semja í kringum það.

Lazarus frá Betaníu

Á blaðamannafundinum þegar Dig, Lazarus, Dig!!! kom út sagði Nick Cave frá því hversu órór og skelkaður hann var sem lítill krakki í sunnudagsskólanum þegar hann heyrði söguna af upprisu Lazarusar frá dauðum, mesta kraftaverki Krists. Hann gat ekki hætt að hugsa um það hvernig Lazarusi hefði fundist um þetta allt saman. 

38 Jesús varð aftur hrærður mjög og fór til grafarinnar. Hún var hellir og steinn fyrir. 

39 Jesús segir: "Takið steininn frá!"

Marta, systir hins dána, segir við hann:

"Herra, það er komin nálykt af honum, það er komið á fjórða dag." 

40 Jesús segir við hana: "Sagði ég þér ekki: ,Ef þú trúir, munt þú sjá dýrð Guðs'?" 

41 Nú var steinninn tekinn frá. En Jesús hóf upp augu sín og mælti: "Faðir, ég þakka þér, að þú hefur bænheyrt mig. 

42 Ég vissi að sönnu, að þú heyrir mig ávallt, en ég sagði þetta vegna mannfjöldans, sem stendur hér umhverfis, til þess að þeir trúi, að þú hafir sent mig." 

43 Að svo mæltu hrópaði hann hárri röddu: "Lasarus, kom út!" 

44 Hinn dáni kom út vafinn líkblæjum á fótum og höndum og með sveitadúk bundinn um andlitið. Jesús segir við þá: "Leysið hann og látið hann fara."

Jóhannes 11:38-44

Í upphafslagi plötunnar lætur Nick Cave sem Jesú hafi gert þetta í mestu óþökk við Lazarus. Cave vekur Lazarus til lífs og skellir honum á mitt Times Square í New York óaðspurðan. Þetta er gott dæmi um hvernig Cave setur sig gjarnan í spor frelsarans eins og ég mun koma að hér á eftir. Textinn er kaldhæðnisleg ferðasaga Larry (Lazarusar) um Bandaríkin þar sem hann ráfar um stræti New York borgar, San Fransisco og LA og lendir í óreglu; í súpuröðum, dópneyslu, fangelsum, geðveikrahælum og að lokum aftur í gröfinni. 

well NEW YORK CITY, man

SAN FRANSISCO, LA, (I don't know)

Larry grew increasing neurotic & obscene!!!!!!!!

HE NEVER ASKED TO BE RAISED UP FROM THE TOMB!!!

no one ever actually asked him to forsake his DREAMS!!!

anyway, to cut a long story short

fame finally found him

mirrors became his torturers

cameras snapped him at every chance

the women all went back to their homes

& their husbands

(secret smiles in the corners of their mouths)

Sumir textarnir eru ljúfsárir og melankólískir en aðrir eru mjög svo hressir og kaldhæðnir oft og tíðum. Sérstaklega má segja það um kómíkina í ,,We Call Upon the Author´´:

now hang on!!! my friend Doug is tapping on the window

(hey Doug, how you been???????????????????)

brings me a book on holocaust poetry

-----complete with pictures-----

then tells me to get ready for the rain

and WE CALL UPON THE AUTHOR TO EXPLAIN!!!!!!!!!

PROLIX!!!

PROLIX!!!

SOMETHING A PAIR OF SCISSORS CAN FIX!!!!!!!!

Bukowski was a jerk!!!!!!!!!

Berryman was best!!!!!!!!

he wrote like wet papier mache/ went the Hemming-way/

weirdly

on wings & with MAXIMUM PAIN!!!

WE CALL UPON THE AUTHOR TO EXPLAIN

Rétt eins og Dylan og Waits hefur Cave einstakt lag á því að koma með jafn ríkulegt safn af karakterum og á Dig, Lazarus, Dig!!!. Mr. Sandman og Miss Polly, Albert sem fer vestur og aftur hittum við Deönnu af Tender Pray þar sem Cave bumpar beint inn á hana og kennir henni um allt sem átti sér stað. Cave hverfur frá skriftum og játningum eins og á Boatman’s Call og leifir sér að hafa meira gaman. Orð og hugmyndir vella útum allt eins og Cave orðaði það sjálfur og það væri í raun hægt að taka fyrir hvert einasta lag. 

Textasmíðin 

Nick Cave er stórkostlegt skáld. Það er spennandi að stúdera textasmíð hans og tónlistina en það þarf ansi mikið grúsk til að finna allar tilvitnanir í Biblíuna, epískar sögulegar tengingar og oft heilu földu biblíusögurnar í textum hans. Nánast það eina sem Cave skrifar um eru hans eigin hugrif og þráhyggjur. Hvort sem það er dauðinn eða lífið, morð og hefndir eða fyrirgefningin og auðmýktin, sársauki og hatur eða nautnir og losti, eða einfaldlega ástin ein; allt er spunnið út frá honum sjálfum. 

Á póst-paunk tímabilinu með The Boys Next Door, The Birthday Party og í blábyrjun The Bad Seeds söng Cave eins og aðrir æsingaspámenn og ögrandi paunkarar um hluti sem voru algjört tabú á þeim tíma. Cave söng um sársaukann, dauðann, morð, nauðganir, hatur og aðra sambærilega hluti. Blaðamenn kepptust við að kalla hann ýmsum nöfnum; myrkrahöfðingjann, sturlaða hellisbúann, djöfulinn úr dimmunni o.s.frv.. Menn héldu áfram að spyrja hann út í þunglyndislega eða öllu heldur dökku, dularfullu og myrku texta og velta sér upp úr öfgafullri eiturlyfjaneyslu og heróínfíkn hans og félaga hans. Hann þótti spennandi og áhugaverður en ógnvekjandi persóna. Viðhorf Cave komu skýrt fram í textum og framkomu svo sem viðtölum; ,,the world is a bad place´´.

Cave þykir enn áhugaverður þó viðhorf hans hafi eitthvað breyst eða mildast. Á táningsárum sínum fór Cave að lesa Gamla Testamentið og varð hugfanginn af því og guðhræddur. Á tímapunkti fór honum að finnast textarnir líða fyrir það auk þess sem Gamla Testamentið hafði augljóslega vond áhrif á persónu hans. Lesandi stranga, hefndarfulla og miskunnarlausa Gamla Testamentið á tvítugsaldrinum, fór hann að lesa miskunnsama, hlýja og fyrirgefningasinnaða Nýja Testamentið seinna meir og breyttust viðhorf hans til tilverunnar eflaust eitthvað við það. Hann fór að semja tónlist á öðrum grundvelli og ætli hann hafi ekki opnað augu sín fyrir því að heimurinn er vissulega ömurlegur og viðbjóðslegur staður, en stórkostlega fallegur og yndislegur í senn.

Á plötum Caves reynir hann ávallt að syngja eins skýrt og mögulegt er og ofan á það er söngurinn tjúnaður upp og hafður í forgrunni í tónlistinni. Því heyrir maður textana eins vel og raun ber vitni og boðskapurinn kemst til skila. Tónlistin spilar oft þannig inn á orðið að það fullkomnar algjörlega hvað Cave segir. Hann hefur þróað þetta í gegnum tíðina og ætli nærtækasta dæmið sé ekki af Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus þar sem hann fékk bakraddir til að mynda einhverskonar gospel-vegg á bakvið hann og það til að nálgast fullkomnun og algjöran guðdómleik.

Yrkisefnin og tónlistin hefa verið misjöfn í gegnum tíðina. Allt frá sláturhúsablús og sögum af englum og djöflum til ástarsöngva og morðballaða um fjöldamorðingja og hungraða eldhúshnífa. Í seinni tíð hefur Cave leitað á breiðari grundvelli eftir yrkisefnum. Hann fer í gríska goðafræði, samtímabókmenntir og hann sækir meira að segja líka efni í fyrri skrif sín. En aðal hugmyndabrunnurinn að yrkisefnum hans og mesti áhrifavaldur á öll hans skrif er guðhræðslan, Biblían og almættið sjálft. 

Biblíutengingar og túlkanir

Roland Boer fræðimaður í bókmenntum og biblíufræðum, skrifaði ritgerð um poppkúltúr og Biblíuna með Nick Cave sem helsta rannsóknarefni. Þar einblínir hann á það hvernig Cave stjórnar túlkuninni á verkum sínum í gegnum textana og hvenær sú stjórnun mistekst. 

Það fyrsta sem maður tekur eftir, segir Boer, þegar maður rýnir í texta Caves er í fyrsta lagi sjálfsæfisöguleg nálgunin og í öðru lagi drottnun orðsins. Þegar Cave skrifar eða syngur um Biblíuna er hann mjög gjarn á að stjórna túlkununni og það skín best í gegn vegna sjálfsæfisögulega þáttarins, þ.e.a.s þetta “ég” í gegnum textana. 

Það er auðvelt að greina trúarlega texta þar sem hann t.d. opnar hjarta sitt á The Boatman’s Call þar sem trúin og ástin speglast mjög augljóslega í textunum. Iðrunin er augljós; Bátsmaðurinn kallar af vatninu á höndina sem verndar hann. 

Boer bendir á mjög áhugvarðan þátt í textasmíð Nick Caves, sem ég ókristinn og ólesinn hefði aldrei glöggvað mig á: Í laginu ,,Far From Me´´ af The Boatmans Call verður Ritning að orðum Caves til konunnar sem hann elskar:

For you dear, I was born

For you I was raised up

For you I’ve lived and for you I will die

For you I am dying now’

Did you ever

Care for me?

Were you ever

There for me?

Fyrstu fjórar línurnar er nánast beint úr Biblíunni (t.d. “for you, little child, he was born”). Seinni línurnar eru einnig óbeinar tilvísanir í Biblíuna. Í fyrri línunum er “I” fyrir “He” (Krist) og í seinni fjórum línunum stendur “me” fyrir Cave sjálfan í stað Krists. Þetta er gott dæmi um tvíræðnina eða hvernig Cave setur sig í spor Jesú Krists, líkt og hann gerir einnig þegar hann vekur Lazarus frá dauðum í titillagi nýjustu plötunnar og þegar hann ber saman samband sitt við föður sinn og samband Jesú Krists og föður hans, Guð hinnar hebresku Biblíu, í útvarpsviðtali á BBC. En það sem gerir texta Caves, sem oft og tíðum eru mjög auðlesnir, ekki mjög bláttáfram eru óbeinar tilvísanir í Biblíuna eins og þessi hér að ofan úr ,,Far From Me´´, þar sem Cave gerir Ritninguna að eigin orðum. 

Eitt frægasta og besta lag Caves ,,The Mercy Seat´´ af Tender Pray er líklega það lag sem mest hefur verið stúderað á netmiðlum og blaðagreinum. Í textanum er það maður sem bíður þess að verða tekinn af lífi í rafmagnsstólnum og erfðasyndin er tvinnuð inn í allt saman, en það sem meira er samlíkingin eða orðaleikurinn þegar rafmagnsstólinn, jata, kross, og upprisa Krists til himna er skellt saman í eitt á mismunandi stöðum í textanum. 

Boer tekur svona hvert viðfangsefnið á fætur öðru og útskýrir það á kristinfræðilegum og guðfræðilegum forsendum og sýnir fram á samtvinnung á milli drottnunar orðsins, sjálfsævisögulegum texta og Biblíunnar og hvernig Cave bæði “felur” Biblíutextann með óbeinum tilvísunum og hvernig hann stjórnar túlkun okkar á orðinu. Cave brúar líf sitt sem listamanns og Guðs Almáttugar með Biblíunni.

Og enn liggur Nick á bæn

Nú er Nick Cave nýskriðinn yfir fimmtugt og á meðan Eric Clapton ferðast um Ísland, veiðir lax og hlustar á sjálfan sig á iPodnum og Paul McCartney mætir í kokteilboð og glamúrteiti hjá Elton John, er Nick Cave ennþá að gera frábæra tónlist og spilagleðin og krafturinn virðist botnlaus. 

Nick Cave er einn af þessum mönnum sem gefur ekki út slæmar breiðskífur. Það er staðreynd. En hann virðist ekki geta gefið út nokkuð slæmt og þó svo að menn vilji meina að Nocturama hafi verið ákveðið flopp eru frábær lög á henni. Það er ósköp einfalt með Cave að allt sem hann ljær röddu sinni verður gott. 

Og nú hefur Nick Cave sungið um Jesú Krist og sjálfan sig, um hversu heimurinn sé ömurlegur staður og velt sér upp úr tilgangi og tilgangsleysi í yfir 30 ár og þrátt fyrir að Dig, Lazarus, Dig!!! sé frábær plata fann Larry ekki svarið við ráðgátum lífsins á þessari plötu og liggur því Nick Cave enn á bæn og við vonum að hann geri það um ókomna stund.

Verðandi - 3. tbl. 3. árg.

Portrett af Dylan Thomas sem ungum drykkjuhundi

Árið 1952 gaf Dylan Thomas út Collected Poems, samansafn ljóða sinna, 38 ára að aldri. Í prólógi sínum útlistaði hann því að hann ætti mörg ár framundan skrifandi ljóð og leikrit og því var það mikið áfall þegar Dylan Thomas lést ári síðar, á Manhattan eyju í New York, eftir áralanga ofdrykkju, keðjureykingar og morfínneyslu.

Dylan Thomas var eitt magnaðasta skáld Bretlandseyja af sinni kynslóð. Hann átti stutta en litríka ævi. Thomas er þekktastur sem ljóðskáld en hann skrifaði einnig leikrit og sögur og kom fram opinberlega ásamt því að lesa upp úr verkum sínum í útvarpi. Dylan Thomas dó á endanum úr drykkjuskap og druggaríji, en þeir eru þónokkrir fylliraftarnir sem hafa búið yfir undraverðri snilligáfu og Dylan Thomas var einn þeirra.

Uppvöxtur í Wales

Dylan Marlais Thomas fæddist árið 1914 í smáborginni Swansea í suður Wales. Faðir hans var einhverskonar magister í enskum fræðum við The Swansea Grammar School og gekk Thomas í þann skóla til að byrja með. 

Æska Dylans virðist hafa verið stóráfallalaus og frekar áhugaverður tími miðað við hvernig hann skrifaði og talaði um hana. Pabbi hans var þó strangur, hann hélt uppi miklum aga og bannaði m.a. veilsku á heimilinu og aldist Dylan því upp við Oxford-ensku og vænan skamt af Shakespear og félögum. Dylan hætti í skóla 16 ára gamall og réð sig sem fastapenna á The South Wales Daily Post. 

Eftir að Thomas hætti í skóla birti hann í fyrsta sinn ljóð eftir sig opinberlega þegar hann tók þátt í ljóðasamkeppni í dagblaðinu New English Weekly og sigraði en í verðlaun var útgáfa á ljóðabók, sem varð upphafið af ferli hans. Ljóðið sem New English Weekly birti var “And death shall have no dominion” og það hefur öðlast talsverða frægð vegna þess.

Skáldskapurinn

Árið 1934 kom Eighteen Poems út en það sama ár fluttist hann til London og lifði þar skrautlegu lífi um hríð með listaspírum og bóhemum frá gamla heimabænum. Með útgáfu 18 Poems jukust vinsældir Thomas talsvert innan ljóðasenunnar. Twenty-Five Poems fylgdi í kjölfar hennar og með henni festi hann sig almennilega í sessi. Besta ljóðasafn Dylan Thomas kom út árið 1946 og heitir Deaths and Entrances og inniheldur nokkur af þekktustu og jafnframt bestu ljóðum Dylan Thomas eins og “Fern Hill” og “In my craft or sullen art” sem hefst á línunum:

,,In my craft or sullen art

Exercised in the still night

When only the moon rages

And the lovers lie abed

With all their griefs in their arms,

I labour by singing light’’

Dylan Thomas var mikill rómantíker en skáldskapur hans var í vissum skilningi óður til tilgangsins sem hann sá í öllum mönnum og dýrum. Húmorinn og hnyttnin koma betur fram í prósunum og sögunum, en í seinnitíma ljóðum sínum reyndi hann oft að fanga sakleysislega sýn barnsins á heiminn. Hann var tiltölulega ópersónulegur í góðum skilningi en skrifaði samt heilmikið út frá persónulegri reynslu; um pabba sinn og Wales, ástina og áfengið, dauðann og almættið og af miklum sannfæringarkrafti og snilld. Ljóðið “Do not go gentle into that good night” er án efa eitt hans besta, skrifað við dánarbeð föður hans. Upphafslínurnar eru þekktar:

,,Do not go gentle into that good night,

Old age should burn and rave at close of day;

Rage, rage against the dying of the light.’’

Portrait of the Artist as a Young Dog

Leikritið Under Milk Wood, ljóðabókin Deaths and Entrances og sagnasafnið Portrait of the Artist as a Young Dog eru líklega það frægasta sem kom út á prenti eftir Dylan. Með Portrait of the Artist as a Young Dog snýr hann uppá titil frægrar endurmynningabókar James Joyce Portrait of the Artist as a Young Man. Sögurnar eru byggðar á minnisglefsum og fyndnum uppákomum úr æsku Thomas. Hann fer í heimsókn til afa síns sem reykir pípu undir sænginni og heyrir í brjáluðum hestum á næturna, hann fer með frænda sínum á barina í Wales og hittir dularfulla drykkjudurga í skuggasundum og hann hittir tvo gifta menn sem tala um misheppnuð ástarmál sín. 

Laugherne, blankheit og barneignir

Dylan Thomas hitti Caitlin Macnamara árið 1936 og giftist henni ári síðar án þess að eiga bót fyrir rassgatinu á sér. Þau bjuggu fyrst um sinn í London en Dylan fann sig aldrei þar. Hann þoldi eiginlega ekki lífið í London þar sem hann passaði engan veginn inn; fátækur, illa til reika og iðulega fullur. Þau eignuðust þrjú börn saman, tvo syni og eina dóttur.

Heimalandið Wales var uppspretta margra ljóða hans en var honum samt mikið hugarstríð allt lífið. Hann elskaði Wales, en á vissum tímapunkti fannst honum samt að hann þyrfti að flýja: ,,Wales is the land of my fathers. And my fathers can have it’’ hreytti hann út úr sér eins og frægt varð og hann fluttist til London eins og áður segir, bjó í Chelsea um tíma en snéri að lokum aftur til Wales og settist að í smábænum Laugherne fyrir tilstilli listaunnandans Margaret Taylor, moldríkrar kerlingar sem veitti honum fjárhagslegan stuðning og keypti fyrir hann báthúsið þar sem hann bjó og skrifaði. Þar skrifaði Dylan mikið og kallaði húsið einu sinni rómantíska skítakofann sinn.

Undir lok fimmta áratugarins var Thomas orðinn hátt skrifaður í bókmenntakanónunni og var dáður á Bretlandseyjum. Samt sem áður átti hann í miklu basli með peninga og strögglaði staurblankur þangað til að hann snéri sér að ljóðaupplestri á BBC, sem þá var farin að verða stór tekjulind hjá þekktum skáldum. 

BBC og vestur um haf

Dylan Thomas náði hálfgerðri heimsfrægð innan bókmenntaheimsins fyrir kraftmikla ljóðaupplestra og flotta framkomu. Djúpraddaður Dylan hélt fólki agndofa með þokka sínum, sjarma og dramatískum orðræðum. Hann las yfir 200 sinnum á BBC og margir Kanar sátu fastir við viðtækið þegar upplestrunum var útvarpað í Ameríku. Í upphafi sjötta áratugarins fór Dylan Thomas þrisvar sinnum vestur um haf og túraði Bandaríkin. Það er helst upplestratúrum hans um Bandaríkin og leikritinu Under Milk Wood að þakka hversu mikill frami hans varð.

Alkahól og ólifnaður

Dylan Thomas þótti sopinn góður og fara margar sögur af drykkjusemi hans. Sumar koma meira að segja frá honum sjálfum enda hafði hann gaman af því að opinbera drykkju sína og gorta sig. ,,I've just had eighteen straight whiskies. I think that's the record´´ sagði Thomas í New York stuttu áður en hann dó en barþjónninn sem afgreiddi hann dró þó í efa að hann hafi drukkið mikið meira en helminginn af þeirri tölu.

Sagt er að drykkjusemi Thomas hafi byrjað þegar hann skrifaði í Daily Post og stóð í rekstri á litlu leikfélagi í Swansea. Þráin til að sanna karlmennskuna í bjórsullandi samfélaginu í suður Wales breyttist á endanum í eitthvað sem hann hafði enga stjórn á. 

Dylan Thomas var víða fastagestur á ölstofum og hótelbörum og hafa nokkrir þeirra lifað á þeirri arfleið. Þrátt fyrir mikla drykkju kom á óvart við krufningu hans hversu lifurin var ósködduð. Það kemur kannski heim og saman við ýkjurnar og stórkarlasögurnar sem fylgdu fylleríum Thomas. Krullhærður og pattaralegur ráfaði hann í áfengisvímu um smábæina í suður Wales, eins og sauðdrukkinn hobbiti og blöskraði eflaust mörgum útgangurinn á honum.

Hinstu orð Dylan Thomas

Dylan Thomas lést á endanum eftir að hafa legið í kóma á St. Vincent spítalanaum í New York í nokkra daga, eftir mörg ár af ótæpilegri drykkju, keðjureykingum og morfínneyslu. Mörgum þykir spennandi að velta sér upp úr hinstu orðum Thomas, eins og annarra sem létu margt skrautlegt eftir sér hafa.

Nokkrar útgáfur eru til af hinstu orðum hans en sú frægasta er þó líklega ,,After 39 years, this is all I’ve done´´. Ekkert er þó vitað fyrir víst hvað var það síðasta sem Dylan Thomas stundi upp úr sér, en hann lét einu sinni hafa eftir sér eftir drjúga setu við barinn ,,An alcaholic is somone you don’t like who drinks as much as you do´´ og við látum það verða hans hinstu orð í þetta sinn. 

Verðandi - 2. tbl. 3. árg.

Manískur menningarrýnir

Nú fyrir stuttu heimsótti slóvenski heimspekingurinn Slavoj Žižek Ísland öðru sinni á stuttum tíma. Žižek kom til Íslands í mars á síðasta ári og vakti mikla athygli líkt og hann hefur gert um allan heim síðustu ár. Laugardaginn 26. janúar síðastliðinn hélt Žižek fyrirlestur, að þessu sinni á nýju Háskólatorgi Háskóla Íslands fyrir troðfullum sal. Tilefnið var útkoma nýjustu bókar hans Óraplágunnar (The Plague of Fantasies) í íslenskri þýðingu Hauks Más Helgasonar. Óraplágan bættist þar í röð Lærdómsrita Hins íslenzka bókmenntafélags, sem var réttilega nefndur merkasti bókaflokkur á Íslandi í Kilju Egils Helgasonar á dögunum. Flestir þekkja eflaust þessa ritröð í smáa vasabrotinu en hún spannar vítt fræðasvið, allt frá heimspeki til stærðfræði og flest annað þar á milli.

Slavoj Žižek

Slavoj Žižek er merkilegur karkter. Hann fæddist í Lubljana í Slóveníu árið 1949, nam þar heimspeki og sálgreiningu til að byrja með og er núna starfandi þar sem prófessor á sama tíma og hann ferðast um heiminn og talar opinberlega. Žižek bauð sig fram til forseta í Slóveníu árið 1990 þegar austurblokkin liðaðist í sundur og var nálægt því að vinna kosningarnar. Hann segir það þó gæfuspor að hafa ekki orðið forseti, því þá hefði hann átt erfiðara með að breiða út boðskapinn. Heimspeki Žižeks er einhvers konar verufræði, sambland af sálgreiningu hins franska Lacans og kenninga Hegels og Marx. Žižek er svarinn kommúnisti en hefur þó sérstaka sýn. Hann hefur einstakt lag á því að ná til fólks opinerlega með vísanir í menningu okkar og samfélagslegan veruleika og hefur orðið að hálfgerðu költfyrirbæri síðustu ár.

Skoðun Žižeks er sú að við lifum á tímum bullandi hugmyndafræði öfugt við það sem virðist hafa verið útbreidd skoðun á síðustu áratugum. Žižek er afkastamikill og hefur gefið út ansi margar bækur, ritgerðir og greinar um t.d. kvikmyndir, bókmenntir, pólitík og trúarbrögð. Hann hefur verið kallaður “Elvis heimspekinnar” og hefur rutt af stað ákveðinni tískubylgju í kringum sig með ögrandi staðhæfingum sínum. Öll skrif Žižeks miða þó að því að greina hvernig hugmyndafræði sé að störfum í nútímanum. Eins og þeir Andri Fannar Ottósson og Steinar Örn Atlason segja í inngangi að Óraplágunni byggjast kenningar Žižeks á ,,gagnrýninni afstöðu hans til hugmyndafræði og kapítalískrar heimsmyndar sem hann segir að við játumst öll þegjandi og hljóðalaust. Žižek segir að heimspekingar séu alltof uppteknir af því að breyta heiminum og telur að tími sé kominn til að túlka hann upp á nýtt og snýr þar með upp á fræg orð Marx í Greinum um Feuerbach á þá leið að heimspekingar eigi ekki að túlka heiminn heldur breyta honum.’’

Žižek praktíserar nú heimspeki sína af miklum móð um allan heim og er feikivinsæll fyrirlesari. Hann hafnar því að heimspekin sé deyjandi fræði og maður sér fljótt að ef það er einhverstaðar líf, þá er það allavega til staðar í Slavoj Žižek.

Óraplágan

Slavoj Žižek gaf út The Plague of Fantasies árið 2002. Eins og áður hefur komið fram hefur Haukur Már Helgason setið við að þýða hana undanfarin ár og í fyrra kom hún út, stuttu eftir fyrstu komu Žižeks til landsins. Óraplágan hefst á neðanbeltishúmor, umræðum um mismunandi gerðir klósetta og stíl kvenna við rakstur á skapahárum. Zizek kemur svo inn á táknfræðiþríhyrning Lévi-Strauss og hugmyndafræðina sem er umvafin okkur hverri stundu, sama hvort hún holdgast í klippingu kvenna að neðan eða hvernig haga skal klósettskálum svo vel sé. Umræðan endar svo á þann veg: ,,samkvæmt Lacan er eitt af því sem greinir manninn frá dýrunum einmitt það að á meðal manna verður saurlosun vandamál’’ og með þessum orðum hefst ferðin um hugarheim Žižeks þar sem vestrænt menningarlandslag er krufið í heild sinni.

Ef stiklað er á stóru í gegnum Órapláguna þá leitast hún við að skýra út eitt meginhugtak sálgreiningu Lacans; óra. Megin boðskapur hennar líkt og annarra verka Žižeks er að ráðast gegn frjálslyndri, kapítalískri heimsmynd og ennfremur að hafna þeirri viðteknu hugmynd, sem Žižek kallar ,,hugmyndafræðilegan hundingjahátt’’, að hugmyndafræðin sem slík sé dauð og í stað þess leitast hann við að sýna fram á að hún lifi sem aldrei fyrr. Margir heimspekingar hafa haldið því fram að við lifum á eftir-hugmyndafræðilegum tímum. Stóru hugmyndakerfin eins og fasismi og kommúnismi, eru liðin undir lok að mati Žižeks, en hugmyndafræðin er langt frá því að vera dauð. Hann segir besta merki þess að hugmyndafræðin sé að störfum sé sú blekking eða þeir órar manna að hún sé dauð. Hugmyndafræðin umvefur okkur og blekkir stöðugt, segir Žižek, og er sú kenning hans líklega það merkasta sem hann hefur lagt til fræðanna.

Fyrirlestur á Háskólatorgi

Žižek hefur vissa sérstöðu sem fræðimaður og þá sérstaklega fyrir sérstakt fyrirlestrarform. Hann hefur brennandi áhuga á því sem hann agiterar fyrir og heimspekin er honum mikil ástríða. Hann kveikir áhuga hjá öllum sem hlýða á hann með því hversu líflegur og fyndinn hann er. Žižek verður hálf manískur og virðist á köflum næstum brjálaður.

Hann er með mikla kæki, grettir sig og klórar sér ótt og títt í nefi, hári og skeggi. Hann grípur svo oft um nefið á sér og sniffar út og inn að maður kemst ekki hjá því að velta fyrir sér hvort hann sé jafn hallur undir kókaínið og Freud var á sínum betri árum, en Žižek hefur miklar mætur á Freud. Hann á það til að vera óðamála og vegna þess að hann tönnlast svolítið á fræðilegum orðum og slóvenskur enskuframburðinn getur verið torskilinn, nær maður stundum ekki öllu innihaldinu og missir þráðinn.

Á fyrirlestrinum á Háskólatorgi nú á dögunum, kom Žižek víða við. Hann fjallaði um umhverfismál og Darwin, kapítalisma og nasista, hardcore klám og umburðalyndi, viðbrögð kvenna við nauðgunum og hljómsveitina Rammstein svo fátt eitt sé nefnt. Hann tengdi þetta svo við töfrandi kenningar sýnar með enn fleiri vísunum í poppkúltúrinn.

Umhverfisverndun

Žižek talar um hvernig kapítalisminn á Vesturlöndum hefur haft áhrif á umhverfisverndun. Hann benti á áhugaverðan punkt: öll endurvinnsla á allskyns neysluumbúðum og mengandi efnum miðar öll að því að geta notað þau aftur, sem er í sjálfu sér ekkert slæmt, heldur kemur þetta heim og saman við ríkjandi hugmyndafræði kapítalismanns og miðar að hámarksnýtingu alls og að kreista út sparnað á öllum sviðum. Hann vill því meina að umhverfisverndunin snúist stundum meira um hagnað og pragmatík heldur en betri lífsskilyrði á jörðu til frambúðar. Hann heldur því svo einnig fram að kapítalisminn á Vesturlöndum muni aldrei geta komið í veg fyrir stóra umhverfisvá eins og nú stefnir í, þar sem frjáls félagasamtök taka sig saman eða eitthvað slíkt, heldur þurfi að gera þetta á gamla Stalín-mátann og búa til stórtæka áætlun fyrir næstu hálfa öld.

Umburðarlyndi

Annað fyrirbæri sem hann hefur oft vikið að er hugtakið umburðarlyndi. Hann telur umburðarlyndi gott dæmi um hvernig hugmyndafræðilegir órar blekkja okkur. Hann spyr hvort nokkuð sé hægt að vera á móti umburðarlyndi gagnvart fólki frá öðrum þjóðum eða vera hlynntur hómófóbíu? Við getum gefið okkur að svo sé ekki. En hann vill hins vegar breyta þeim skilningi á t.d. andúð á innflytjendum, að hún sé skortur á umburðarlyndi. Álíka álitamál eru oft talin tengjast umburðarlyndi eða skorti á umburðarlyndi, frekar en beinum ójöfnuði eða óréttlæti. Hann segir umburðarlyndi oft sett fram sem einhvers konar lausn á vanda sem ætti í raun að vera í formi frelsisbaráttu, baráttu fyrir jöfnuði eða jafnvel vopaðrar baráttu. Umburðarlyndið er þá notað sem megin póstur í umræðu um einhver vandamál sem snúast um allt annað. Þetta er hluti af því hvernig hugmyndafræðin viðheldur röngum hversdagslegum skilningi okkar sem leiðir okkur villur vega að mati Žižeks.

Í innganginum að Óraplágunni segir: ,,Það er hugmynd Žižeks að hugmyndafræði breiði yfir innbyggða bresti samfélagsins og viðhaldi falskri heildstæðni þess’’ og þannig lifir hugmyndafræðin góðu lífi án þess að við glöggvum okkur alltaf á því.

Heimildir: Óraplágan e. Slavoj Žižek 

Verðandi - 1. tbl. 3. árg.

,,Við erum öll hyski Kaosar” – Viðtal við Emil Hjörvar Petersen

Bókajólin síðastliðin voru meiri ljóðajól en oft áður og litu þó nokkrar áhugaverðar ljóðabækur dagsins ljós. Vert er að nefna ljóðabók sem hefur fengið prýðilega dóma jafnt á ljósvakanum sem og á alnetinu. Bókin er frumraun Emils Hjörvars Petersen, ungs Nykurs-skálds og nefnist hún Gárungagap.

Gárungagap Emils Hjörvars hefur, þrátt fyrir fínar viðtökur, kannski ekki verið mjög áberandi í umræðunni. Ég settist niður með Emil á ónefndu kaffihúsi við Laugaveg og við ræddum Gárungagap, Kópavog og Nykur svo eitthvað sé nefnt.

Nykur

Nykur er skálda- og útgáfufélag sem var stofnað árið 1995 af Andra Snæ Magnasyni og Björgvin Ívari og hefur verið starfrækt síðan með stuttum hléum.

„Meðlimir telja á annan tug. Nykur er vettvangur fyrir upprennandi skáld, þar sem við ræðum um skáldskap og leggjum áherslu á grasrótina. Nykur er góður skóli, því við bjóðum hvoru öðru upp á gagnrýni og aðhald. Við höldum upplestra og ýmis konar ljóðauppákomur. Nykur er nokkuð samheldinn hópur, hittumst reglulega. Skáldið sjálft þarf að fara í gegnum allan prósessinn, í staðinn fyrir að sitja og bíða eftir því að hlutirnir gerist.“

Menntaskólaárin

Emil er útskrifaður úr bókmenntafræði og er núna í mastersnámi í Hagnýtri ritstjórn og útgáfu við Háskóla Íslands og stefnir á að klára það með haustinu. En hann segist hafa byrjað að skrifa í 8. bekk, þó það hafi ekki byrjað neitt fyrir alvöru fyrr en í Menntaskóla. Hann var í Menntaskólanum í Kópavogi og fer góðum orðum um hann.

„Menntaskólaárin voru frábær. Mér leið bara almennt vel innan veggja MK. Ég fór á skólasafnið á hverjum degi, í matarhléi eða eyðu, og las nokkur ljóð eða eina smásögu. Ég fór að ganga með bók á mér til þess að skrifa í og hripaði niður ljóð, stuttar sögur og fleira í þeim dúr. Það fyrsta sem birtist á prenti eftir mig voru nokkur ljóð í skólablaði MK, Sinfjötla. Þar var ég undir leyninafni. Ég var ekki tilbúinn til þess að standa undir skrifunum, var ennþá feiminn. Síðan, þegar ég kom í HÍ, fóru hlutirnir að gerast.“

Gárungagap

Gárungagap er togstreita andstæðra hugmynda út í gegn. Bæði hvað varðar yrkisefnið og stílinn. Emil beygir formið og nýtir sér það á marga vegu. Hann leikur sér með orð og myndmál en þar á milli tekur hann fastar á því. Temað er eiginlega togstreitan og sundrungin sem fylgir í kjölfarið:

„Ljóðabókin mín fjallar um ringulreiðina, bæði innan okkar og utan, sem mótar okkur. Þar ofan á fjallar hún líka um margræðni mannsins og brostnar sjálfsmyndir, við erum aldrei neitt eitt“.

Andstæðurnar birtast í erkitýpunum. Annars vegar höfum við hinn íhaldsama rómantíker og hins vegar uppalegan gárungann.

„Í bókinni stendur rómantíkerinn fyrir hið óraunsæja sem og hið gamla, á meðan uppinn stendur fyrir neyslu og firringu. Ég tek þarna tvo andstæða holdgervinga og læt þá takast á, þannig næ ég fram díalektík á milli þeirra sem er einn megin drifkraftur bókarinnar“.

Uppinn er hinn klassíski neytandi sem talar um hagvöxtinn á meðan rómantíkerinn svífur um á bleiku skýi og virðir fyrir sér ávöxtinn.

Tilveran

Rómantíkerinn mælti:

„Tilveran
er fótspor
í mosa
sem mun hjaðna
innan tíðar.“

Nútímamaðurinn mælti:

„Tilveran
er að senda sms
til tjellingarinnar
meðan maður hjakkast
á ritaranum
og gerir um leið upp við sig
hvort maður vill
svín eða lamb
í hádeginu.“

Í upphafi bókarinnar vísar Emil í hæku eftir Jack Kerouac, bandarískan rithöfund sem flestir ættu að þekkja. Hún gefur tóninn fyrir bókina, en þrjár hækur skipta bókinni í þrjá kafla, Tvígenglatvístrun, Gárungagap og Hyski Kaosar. Þríleikurinn spannar ákveðið ferli í átökum uppans og rómantíkersins:

„Fyrst tvístrast sjálfsmyndir, ringlulreið tekur við af því og svo loks ummyndast glundroðinn í meiri festu. En þetta ferli endurtekur sig í sífellu; við erum öll hyski Kaosar.“

Hyski Kaosar

allar vornætur
dreymir hverja manneskju
rauðar Kímerur


Rómantíkerinn eða uppinn?

Emil segir að þótt megintema bókarinnar sé skýrt og stór þáttur í heildarmyndinni, þá hafi það ekki komið á undan ljóðunum:

„Nei, ég var ekki búinn að gefa mér konseptið fyrirfram. Elstu ljóðin í Gárungagapi voru tveggja ára gömul, en þau yngstu orti ég nokkrum vikum áður en bókin kom út. Konseptið tók að myndast þegar bókin var sirka hálfnuð“.

Maður áttar sig ekki endilega á heildarmyndinni fyrr en að lestrinum loknum. En það er einnig styrkur bókarinnar því hvert og eitt ljóð getur vel staðið eitt og sér. Ljóðin þurfa því ekki að reiða sig á hvort annað.

„Konseptið í bókinni var móðukennt fyrir mér þangað til um veturinn 2006, þegar ég sat í bílnum mínum og beið eftir að geta skipt yfir á vetrardekk. Á mygluðum og gráum degi beið ég í þrjá klukktíma í bílaröð á Smiðjuveginum. Skítugur snjór allsstaðar og læti úr verksmiðjum. Útvarpið var bilað, ég var ekki með neitt að éta, þurfti að pissa og skíta, og síðast en ekki síst var ég ekki með bók til að skrifa í. Ég fann penna undir sætinu og tvær kvittanir í hanskahólfinu. Ég skrifaði þrjár hækur á þessum þremur tímum, sem ég þurfti samt að endurskrifa nokkrum sinnum”.

Rómantík, súrrealismi og frjálst flæði blandast saman og úr verður Gárungagap. Nafnið skýrir ágætlega efni bókarinnar.

„Gárungagap er samansett úr tveimur orðum, gárungur og Ginnungagap. Gárungar eru plebbar eða uppar sem eru í raun bara kjánar. Ginnungagap er ringulreiðarástand í norrænni goðafræði, áður en heimurinn var skapaður. Þannig að fyrir mér þýðir þetta uppdiktaða orð mitt „ringulreið uppanna”.

Heiti bókarinnar hentar einkar vel, rétt eins og yrkisefnið, því ringulreiðin eða glundroðinn er rauði þráðurinn í gegnum bókina og það rímar vel við þá staðreynd að hvorki stíll né stefna eru algjörlega niðurnegld eða fastmótuð. Emil blandar saman allskyns áhrifum og stílum. Oft er talað um stefnuleysi og óákveðni hjá ungum skáldum í þeirra fyrstu bók og það á að vissu leyti við um Gárungagap en það hentar henni bara fullkomlega vegna alls kaosins. Emil nýtir sér það með samsuðu alls mögulegs.

Stíll ljóðanna er nokkuð sérstakur fyrir nútímaljóð en hann einkennist af fremur fornri og merkingarþrunginni orðanotkun. Það gefur knöppum hækunum, og síðar prósunum, ákveðinn brodd og margræða merkingu. Ljóðin eru líka laus við alla tilgerð þrátt fyrir að orðfærið sé tiltölulega langt frá hefðbundnu talmáli.

Í lokaljóði bókarinnar „Í bítið“ lokar Emil bókinni með nokkurs konar persónulegri niðurstöðu. Þar hittir hann fiskimanninn, tekur síðan skáldastökk og ,,Akkúrat núna / þreifa ég mig upp akkerið´´. Ljóðmælandinn hoppar á „skáldskaparfleyið“ og fikrar sig upp meðfram akkerinu.

Emil er greinilega rétt að byrja:

„Ég er að vinna í annarri ljóðabók núna og plana að gefa hana út í haust. Þar fékk ég hugmynd að konsepti fyrst og vinn mig út frá því. Konsept er ekki nauðsynlegt, en ég fíla það vel.“

Bókin er skemmtileg og uppreisnagjörn. Sérstaklega var ég hrifinn af einu af upphafsljóðum bókarinnar ,,Vonandi´´ og þriðja hluta bókarinnar, ,,Hyski Kaosar´´, þar sem t.a.m. fiskimaðurinn, vermaðurinn og einbúinn eru kynntir til sögunnar. Pælingin á bak við bókina er áhugaverð; það að láta rómantíkerinn og uppann takast á. Ég spurði Emil hvort hann sæi sig frekar sem rómantíker eða uppa:

,,Ég er þarna einhversstaðar á milli rómantíkersins og uppans. Sjálfsmynd mín tvístrast á degi hverjum, fer í gegnum ringulreiðina og endurskilgreini mig upp á nýtt. Við erum öll einhverstaðar á milli rómantíkersins og uppans.´´

Gárungagap fæst í öllum helstu bókabúðum landsins og má lesa sér til um Nykur og bókina á spánýrri heimasíðu Nykurs www.nykur.is og einnig á myspace.com/nykur.