Manískur menningarrýnir
Nú fyrir stuttu heimsótti slóvenski heimspekingurinn Slavoj Žižek Ísland öðru sinni á stuttum tíma. Žižek kom til Íslands í mars á síðasta ári og vakti mikla athygli líkt og hann hefur gert um allan heim síðustu ár. Laugardaginn 26. janúar síðastliðinn hélt Žižek fyrirlestur, að þessu sinni á nýju Háskólatorgi Háskóla Íslands fyrir troðfullum sal. Tilefnið var útkoma nýjustu bókar hans Óraplágunnar (The Plague of Fantasies) í íslenskri þýðingu Hauks Más Helgasonar. Óraplágan bættist þar í röð Lærdómsrita Hins íslenzka bókmenntafélags, sem var réttilega nefndur merkasti bókaflokkur á Íslandi í Kilju Egils Helgasonar á dögunum. Flestir þekkja eflaust þessa ritröð í smáa vasabrotinu en hún spannar vítt fræðasvið, allt frá heimspeki til stærðfræði og flest annað þar á milli.
Slavoj Žižek
Slavoj Žižek er merkilegur karkter. Hann fæddist í Lubljana í Slóveníu árið 1949, nam þar heimspeki og sálgreiningu til að byrja með og er núna starfandi þar sem prófessor á sama tíma og hann ferðast um heiminn og talar opinberlega. Žižek bauð sig fram til forseta í Slóveníu árið 1990 þegar austurblokkin liðaðist í sundur og var nálægt því að vinna kosningarnar. Hann segir það þó gæfuspor að hafa ekki orðið forseti, því þá hefði hann átt erfiðara með að breiða út boðskapinn. Heimspeki Žižeks er einhvers konar verufræði, sambland af sálgreiningu hins franska Lacans og kenninga Hegels og Marx. Žižek er svarinn kommúnisti en hefur þó sérstaka sýn. Hann hefur einstakt lag á því að ná til fólks opinerlega með vísanir í menningu okkar og samfélagslegan veruleika og hefur orðið að hálfgerðu költfyrirbæri síðustu ár.
Skoðun Žižeks er sú að við lifum á tímum bullandi hugmyndafræði öfugt við það sem virðist hafa verið útbreidd skoðun á síðustu áratugum. Žižek er afkastamikill og hefur gefið út ansi margar bækur, ritgerðir og greinar um t.d. kvikmyndir, bókmenntir, pólitík og trúarbrögð. Hann hefur verið kallaður “Elvis heimspekinnar” og hefur rutt af stað ákveðinni tískubylgju í kringum sig með ögrandi staðhæfingum sínum. Öll skrif Žižeks miða þó að því að greina hvernig hugmyndafræði sé að störfum í nútímanum. Eins og þeir Andri Fannar Ottósson og Steinar Örn Atlason segja í inngangi að Óraplágunni byggjast kenningar Žižeks á ,,gagnrýninni afstöðu hans til hugmyndafræði og kapítalískrar heimsmyndar sem hann segir að við játumst öll þegjandi og hljóðalaust. Žižek segir að heimspekingar séu alltof uppteknir af því að breyta heiminum og telur að tími sé kominn til að túlka hann upp á nýtt og snýr þar með upp á fræg orð Marx í Greinum um Feuerbach á þá leið að heimspekingar eigi ekki að túlka heiminn heldur breyta honum.’’
Žižek praktíserar nú heimspeki sína af miklum móð um allan heim og er feikivinsæll fyrirlesari. Hann hafnar því að heimspekin sé deyjandi fræði og maður sér fljótt að ef það er einhverstaðar líf, þá er það allavega til staðar í Slavoj Žižek.
Óraplágan
Slavoj Žižek gaf út The Plague of Fantasies árið 2002. Eins og áður hefur komið fram hefur Haukur Már Helgason setið við að þýða hana undanfarin ár og í fyrra kom hún út, stuttu eftir fyrstu komu Žižeks til landsins. Óraplágan hefst á neðanbeltishúmor, umræðum um mismunandi gerðir klósetta og stíl kvenna við rakstur á skapahárum. Zizek kemur svo inn á táknfræðiþríhyrning Lévi-Strauss og hugmyndafræðina sem er umvafin okkur hverri stundu, sama hvort hún holdgast í klippingu kvenna að neðan eða hvernig haga skal klósettskálum svo vel sé. Umræðan endar svo á þann veg: ,,samkvæmt Lacan er eitt af því sem greinir manninn frá dýrunum einmitt það að á meðal manna verður saurlosun vandamál’’ og með þessum orðum hefst ferðin um hugarheim Žižeks þar sem vestrænt menningarlandslag er krufið í heild sinni.
Ef stiklað er á stóru í gegnum Órapláguna þá leitast hún við að skýra út eitt meginhugtak sálgreiningu Lacans; óra. Megin boðskapur hennar líkt og annarra verka Žižeks er að ráðast gegn frjálslyndri, kapítalískri heimsmynd og ennfremur að hafna þeirri viðteknu hugmynd, sem Žižek kallar ,,hugmyndafræðilegan hundingjahátt’’, að hugmyndafræðin sem slík sé dauð og í stað þess leitast hann við að sýna fram á að hún lifi sem aldrei fyrr. Margir heimspekingar hafa haldið því fram að við lifum á eftir-hugmyndafræðilegum tímum. Stóru hugmyndakerfin eins og fasismi og kommúnismi, eru liðin undir lok að mati Žižeks, en hugmyndafræðin er langt frá því að vera dauð. Hann segir besta merki þess að hugmyndafræðin sé að störfum sé sú blekking eða þeir órar manna að hún sé dauð. Hugmyndafræðin umvefur okkur og blekkir stöðugt, segir Žižek, og er sú kenning hans líklega það merkasta sem hann hefur lagt til fræðanna.
Fyrirlestur á Háskólatorgi
Žižek hefur vissa sérstöðu sem fræðimaður og þá sérstaklega fyrir sérstakt fyrirlestrarform. Hann hefur brennandi áhuga á því sem hann agiterar fyrir og heimspekin er honum mikil ástríða. Hann kveikir áhuga hjá öllum sem hlýða á hann með því hversu líflegur og fyndinn hann er. Žižek verður hálf manískur og virðist á köflum næstum brjálaður.
Hann er með mikla kæki, grettir sig og klórar sér ótt og títt í nefi, hári og skeggi. Hann grípur svo oft um nefið á sér og sniffar út og inn að maður kemst ekki hjá því að velta fyrir sér hvort hann sé jafn hallur undir kókaínið og Freud var á sínum betri árum, en Žižek hefur miklar mætur á Freud. Hann á það til að vera óðamála og vegna þess að hann tönnlast svolítið á fræðilegum orðum og slóvenskur enskuframburðinn getur verið torskilinn, nær maður stundum ekki öllu innihaldinu og missir þráðinn.
Á fyrirlestrinum á Háskólatorgi nú á dögunum, kom Žižek víða við. Hann fjallaði um umhverfismál og Darwin, kapítalisma og nasista, hardcore klám og umburðalyndi, viðbrögð kvenna við nauðgunum og hljómsveitina Rammstein svo fátt eitt sé nefnt. Hann tengdi þetta svo við töfrandi kenningar sýnar með enn fleiri vísunum í poppkúltúrinn.
Umhverfisverndun
Žižek talar um hvernig kapítalisminn á Vesturlöndum hefur haft áhrif á umhverfisverndun. Hann benti á áhugaverðan punkt: öll endurvinnsla á allskyns neysluumbúðum og mengandi efnum miðar öll að því að geta notað þau aftur, sem er í sjálfu sér ekkert slæmt, heldur kemur þetta heim og saman við ríkjandi hugmyndafræði kapítalismanns og miðar að hámarksnýtingu alls og að kreista út sparnað á öllum sviðum. Hann vill því meina að umhverfisverndunin snúist stundum meira um hagnað og pragmatík heldur en betri lífsskilyrði á jörðu til frambúðar. Hann heldur því svo einnig fram að kapítalisminn á Vesturlöndum muni aldrei geta komið í veg fyrir stóra umhverfisvá eins og nú stefnir í, þar sem frjáls félagasamtök taka sig saman eða eitthvað slíkt, heldur þurfi að gera þetta á gamla Stalín-mátann og búa til stórtæka áætlun fyrir næstu hálfa öld.
Umburðarlyndi
Annað fyrirbæri sem hann hefur oft vikið að er hugtakið umburðarlyndi. Hann telur umburðarlyndi gott dæmi um hvernig hugmyndafræðilegir órar blekkja okkur. Hann spyr hvort nokkuð sé hægt að vera á móti umburðarlyndi gagnvart fólki frá öðrum þjóðum eða vera hlynntur hómófóbíu? Við getum gefið okkur að svo sé ekki. En hann vill hins vegar breyta þeim skilningi á t.d. andúð á innflytjendum, að hún sé skortur á umburðarlyndi. Álíka álitamál eru oft talin tengjast umburðarlyndi eða skorti á umburðarlyndi, frekar en beinum ójöfnuði eða óréttlæti. Hann segir umburðarlyndi oft sett fram sem einhvers konar lausn á vanda sem ætti í raun að vera í formi frelsisbaráttu, baráttu fyrir jöfnuði eða jafnvel vopaðrar baráttu. Umburðarlyndið er þá notað sem megin póstur í umræðu um einhver vandamál sem snúast um allt annað. Þetta er hluti af því hvernig hugmyndafræðin viðheldur röngum hversdagslegum skilningi okkar sem leiðir okkur villur vega að mati Žižeks.
Í innganginum að Óraplágunni segir: ,,Það er hugmynd Žižeks að hugmyndafræði breiði yfir innbyggða bresti samfélagsins og viðhaldi falskri heildstæðni þess’’ og þannig lifir hugmyndafræðin góðu lífi án þess að við glöggvum okkur alltaf á því.
Heimildir: Óraplágan e. Slavoj Žižek
